نقدی بر یک سویگی پیام رسان های ایرانی

روزنامه اعتماد

دوشنبه ۴ خرداد ۱۴۰۵، شماره ۶۳۳۱

صفحه اول

رسانه

نقدی بر یک سویگی پیام رسان های ایرانی

دکتر علی میرزامحمدی

ایرانیان تاکنون چندین تجربه بزرگ قطعی اینترنت را تجربه کرده اند که مهم ترین آنها به جنگ 12 روزه و جنگ تحمیلی سوم مربوط می شود. در تجربه اول، برخی کاربران به این امید که دوباره اینترنت وصل خواهد شد از ورود به پیام رسان های داخلی خودداری کردند؛ اما این امید در تجربه جنگ اخیر به درازا کشید و در نتیجه بسیاری از کاربران مجبور به ورود به این فضا شدند. این حضور پرسش های مهمی را درباره ماهیت و کارآمدی این پلتفرم ها ایجاد کرده است. اما ارزیابی کارآمدی این پیام رسان ها تنها در گروی شاخص های فنی نظیر پهنای باند یا سهولت دسترسی نیست. از منظر جامعه شناسی رسانه، هویت یک پلتفرم در «معماری ارتباطی» آن نهفته است. پرسش کلیدی این است: آیا این رسانه بستری برای ارتباط «دوسویه و افقی» فراهم می کند یا ابزاری برای بازتولید ارتباطات «تک سویه و عمودی» است؟ در پیام رسان های ایرانی، حذف یا محدودیت شدید امکان نظردهی (کامنت)، فراتر از یک نقص فنی، یک «انتخاب ساختاری» است که پیامدهای عمیق اجتماعی دارد. مهم ترین آثار این انسداد ارتباطی عبارتند از:

1. بازتولید اقتدارگرایی در بستر دیجیتال: بسیاری از پلتفرم های داخلی به جای «شبکه اجتماعی» به نسخه های دیجیتالی «تریبون های خطابی» تبدیل شده اند. در این ساختار، مدیر کانال در مقام «گوینده مقتدر» و مخاطب در مقام «توده تماشاگر» است. این معماری، فضای مجازی که ذاتا باید «مرکززدا» باشد، به ابزاری برای تمرکزگرایی و تقویت سلسله مراتب قدرت تبدیل کرده است. این معماری، مانع شکل گیری فضای ریزومی و ارتباط های افقی است.

2. تقلیل کنشگر به مصرف کننده محض: برخلاف رسانه های تعاملی که کاربر در آنها یک «تولیدکننده-مصرف کننده» است، در اینجا کاربر به یک مصرف کننده منفعل تقلیل می یابد. این «انفعال ساختاری» سوژه فعال را به سوژه ای بی تفاوت تبدیل کرده و مانع از تمرین پرسشگری و نقد می شود.

3- انسداد حوزه عمومی و زوال گفت وگو: رسانه باید تسهیلگر «حوزه عمومی» و تضارب آرا باشد. حذف بخش نظرات «گفت وگوی اجتماعی» را به «تک گویی» بدل می کند. نتیجه این فرآیند، جامعه ای است که در آن افراد شنیدن نظر مخالف را تمرین نمی کنند و مدارای اجتماعی و تفکر انتقادی تضعیف می شود.

4- اقتصاد سیاسی بی نیازی از رضایت کاربر: یکی از دلایل اصلی تداوم این معماری بسته، ماهیت «اقتصاد سیاسی» این پلتفرم هاست. برخلاف رسانه های جهانی که بقای آنها در گرو جذب و حفظ مخاطب از طریق «رضایت کاربر» و «نرخ تعامل» است، پیام رسان های بومی عمدتا با بودجه های دولتی یا شبه دولتی تامین می شوند. این «دولت محوری» باعث شده است که سازندگان پلتفرم نیازی به رقابت در بازار «لذت کاربری» و «تعامل آزاد» نبینند. وقتی پلتفرم از نظر مالی به بودجه های عمومی وابسته است تا به تبلیغات رقابتی«مخاطب» نه یک مشتری دارای حق انتخاب، بلکه یک «موضوع مدیریتی» تلقی می شود. به همین دلیل، حضور اجباری سازمان ها و نهادها در این پیام رسان ها، نه برآمده از یک انتخاب آزاد یا کیفیت فنی، بلکه نتیجه نوعی «تحمیل ساختاری» است.

5. تناقض با ایده «توسعه دیجیتال»: این معماری با ادعای «دولت الکترونیک» و «تحول دیجیتال» در تضاد است. دیجیتالی شدن واقعی بدون «بازخورد آزاد»صرفا یک جابه جایی ابزاری است و نه توسعه. پلتفرمی که پنجره های تعامل را می بندد، نه تنها به توسعه دیجیتال منجر نمی شود، بلکه با ایجاد «اتم های جدا از هم»سرمایه اجتماعی را زایل می کند. حتی تلاش هایی نظیر بخش «روبینو» در پیام رسان روبیکا، به دلیل سرعت پایین و تجربه کاربری دشوار، نتوانسته است این شکاف عمیق را پر کند.

6. بحران حقیقت و رادیکالیسم پنهان: فقدان مکانیسم خود-اصلاحگر (کامنت گذاری)، راه را برای اشاعه شایعات هموار می کند. جامعه شناسی رسانه هشدار می دهد که انسداد بیان به معنای حذف عقیده نیست، بلکه نظرات را به لایه های غیررسمی می راند. این انسداد، نقدهای سازنده را به کینه های فروخورده و واکنش های تخریبی تبدیل می کند که برای ثبات اجتماعی به مراتب خطرناک تر است. در نهایت، کاربران ایرانی نه در تقابل با پلتفرم های بومی که در جست وجوی «کیفیت و تعامل» هستند. اگر پیام رسان های داخلی با اصلاح معماری ارتباطی، بستری رقابت پذیر و دوسویه فراهم کنند، بسیاری از کاربران در شرایط برابر، آنها را به نمونه های خارجی ترجیح خواهند داد. معماری رسانه، بازتابی از اندیشه یک جامعه است. پلتفرم های ایرانی برای گذار از «ابزار اطلاع رسانی سازمانی» به «رسانه اجتماعی ملی» نیازمند بازنگری در فلسفه وجودی خود هستند. تا زمانی که معماری این رسانه ها بر پایه «هراس از گفت وگو» و «کنترل یک سویه» بنا شده باشد، پیوندی ارگانیک با مخاطب شکل نخواهد گرفت، چراکه رسانه ای که از گفت وگو می ترسد، تنها به بیگانگی عمومی و رادیکالیسم پنهان دامن می زند.

  RSS 

آمارگیر وبلاگ