الگوهای نزاع در گفت وگوهای مجازی ایرانی

روزنامه اعتماد یکشنبه ۲۸ تیر ۱۴۰۵، شماره ۶۳۷۳

صفحه اول/ رسانه

دکتر علی میرزامحمدی

در یادداشت پیشین به این نکته اشاره کردم که مردم نگاری اینترنتی در جامعه ایران، به ویژه در گروه های مجازی از اهمیت خاصی برخوردار است. در این نوشته بر اساس مشاهده و مقایسه چند گفت وگوی پرتنش در برخی گروه های مجازی ایرانی، بدون تعمیم دادن این الگوها به همه کاربران ایرانی یا همه فضاهای مجازی می خواهم به چند الگوی تکرارشونده در نزاع های آنلاین بپردازم.

آغاز بحث: از مساله تا محرک هویتی- گفت وگوهای منتهی به نزاع نه با پرسشی خنثی، بلکه با گزاره ای تحریک آمیز آغاز می شوند؛ گزاره ای که بلافاصله صف بندی های «خودی» و «دیگری» را فعال می کند. این گزاره ها اغلب با لایه های حساس تاریخی، قومی، دینی یا سیاسی گره خورده اند. در این گروه ها، به محض طرح یک ادعای جنجالی در حوزه هایی نظیر تاریخ نگاری ملی، سیاست های آموزشی یا مسائل اجتماعی روز، بحث از یک موضوع قابل بررسی به یک «زخم» تبدیل می شود؛ زخمی که واکنش های دفاعی و تند را برمی انگیزد و طرفین را در وضعیت حمله یا عقب نشینی قرار می دهد.

جابه جایی محتوا به هویت- یکی از ویژگی های قابل مشاهده در این نزاع ها، حرکت تدریجی از نقد «محتوا» به داوری درباره «گوینده» است. در این بستر افراد می کوشند علاوه بر دفاع از نظر خود، جایگاه اخلاقی و معرفتی شان را در برابر دیگران حفظ کنند. در نتیجه پرسش اصلی از «موضوع چه بود؟» به «تو کی هستی و با چه نیتی این را می گویی؟» تغییر می یابد و بررسی ادعا جای خود را به داوری درباره شخصیت، نیت یا جایگاه گوینده می دهد.

سند به مثابه سلاح- در برخی گفت وگوهای مجازی، ارجاع به آمار، اسناد تاریخی، مدارک علمی یا تجربیات شخصی، لزوما به داوری مشترک نمی انجامد. به دلیل نوعی «بحران مرجعیت» و بی اعتمادی به منابع داوری، اسناد به جای آنکه معیاری برای نزدیک شدن به حقیقت باشند، گاه به سلاحی در دست طرفین نزاع تبدیل می شوند؛ ابزاری برای تقویت موضع خود و بی اعتبار کردن منابع طرف مقابل. در چنین وضعیتی، فقدان اعتماد به معیارهای مشترک داوری، از شکل گیری توافق جلوگیری می کند.