ملغمه پیشگویی و ناامیدی اجتماعی

دکتر علی میرزامحمدی( جامعه شناس)

عطش سیری ناپذیر انسانها برای دانستن آینده موجب شده است تا در طول زمان افراد زیادی مدعی پرده برداشتن از اسرار آینده بشوند. این ادعاها را می توان پیشگویی های کاهنانه عنوان داد. پیشگویی هایی که برای تحقق آنها زمان مشخصی تعیین می شود در مقایسه با آنهایی که زمان تحقق آنها به آینده ای نامشخص محول می شود این تفاوت کلیدی را دارند که در طول تاریخ، تحقق آنها می تواند مورد آزمون قرار بگیرد. یکی از این موارد، سلسله پیشگویی هایی است که به شاه نعمت الله ولی( عارف و شاعر متولد 731 هجری قمری در شهر حلب – متوفی سال 834 ه ق در ماهان کرمان) درباره تحولات سیاسی و اجتماعی ایران نسبت داده شده است. پیشگویی هایی که برخی معتقدند طی هفتصد سال از مرگ این شاعر و عارف، مورد تحریف بسیار قرار گرفته و ابیات نامربوط فراوانی به آن افزوده شدهاست.

اینکه این پیشگویی ها متعلق به خود شاه نعمت الله ولی است یا نه، در صلاحیت تاریخ نگاران ادبی است؛ اما طرح آن در محاورات روزمره و گفتگوهای عامه مردم و پررنگ شدن آن در شرایط اجتماعی و سیاسی کنونی کشور از منظر جامعه شناختی، روانشناختی و رابطه بین سیاست و پیشگویی اهمیت دارد. اهمیت طرح این پیشگویی در سال 1397 افزونتر است؛ چراکه در تفاسیر برخی بیتها ، کشور ایران چهل سال پس از گذشت انقلاب، آماج تحولات اساسی تصویر شده است. در این میان ذکر چند نکته کلیدی ضروری به نظر می رسد:

الف- باید بین پیش بینی و پیشگویی تمایز قایل شد؛ چراکه فرد پیشگو در پیشگویی خود از ابزار، مفاهیم ، و گاه به خیال خود از موجودات یا قدرتهای تجربه ناشدنی بهره می گیرد و روش او روش تجربی رایج در علوم نیست. همچنین پیش بینی در امور طبیعی با پیش بینی در امور اجتماعی و انسانی متفاوت است. به رغم تفاوت ماهیت پیشگویی و پیش بینی در امور انسانی و اجتماعی، باور انسانها بر تحقق یا عدم تحقق هر دوی آنها موثر است. چراکه انسانها با علم به نتایج آنها، میتوانند رفتارهایی در پیش بگیرند که زمان تحقق را یا به تعویق بیندازند یا تعجیل کنند. انسانها حتی قادرند تدابیری اتخاذ نمایند که نتیجهای خلاف آن پیشگویی و پیش بینی محقق بشود؟! بر این اساس پیشگویی و پیش بینی درباره تحولات اجتماعی میتواند رفتار سیاسی و اجتماعی افراد را تغییر بدهد. همین مساله موجب میشود که در اعلام پیشگویی ها و پیش بینی ها، جو روانی جامعه ملتهب یا بی انگیزه شود.

ب- از منظر روانشناسی اجتماعی در واکاوی دلایل پررنگ شدن طرح پیشگویی هایی از جنس اشعار "شاه نعمت الله ولی" در سطح جامعه، می توان به شرایط بحرانی وضعیت اجتماعی و سیاسی کشور توجه نمود. استیلای ناامیدی اجتماعی که نتیجه رکود اقتصادی، بیکاری، تورم، و برآورده نشدن مطالبات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی است واکنش های عینی و ذهنی مختلفی را در جامعه به بار آورده است. یکی از نتایج این استیلا، به ویژه برای اقشاری از جامعه که راه برون رفت از این وضعیت را نمی توانند در اصلاحات و تغییرات اجتماعی و سیاسی واقعی جستجو کنند روی آوردن و دلخوش کردن به تفاسیر و تعابیر مبتنی بر پیشگویی است.

ج- عدم تحقق پیشگویی های منتسب به شاه نعمت الله ولی به معنای زیر سوال رفتن شخصیت این شاعر نخواهد بود؛ چراکه درباره انتساب این اشعار به این عارف تردیدهای جدی وجود دارد. حتی درباره عدم تحقق پیشگویی هایی که تردیدی درباره مطرح کنندگان واقعی آنها وجود ندارد معتقدین به آنها می توانند برساخت های دیگری را مطرح و اعتقاد خود را به شکلهای دیگری بازسازی کنند!

د- کلید فهم پدیده پررنگ شدن پیشگویی های کاهنانه و پناه بردن برخی اقشار به آنها، آنهم در عصر کنونی در درک موقعیت ناامیدی مردم قرار دارد. این پناهجویی روانی، نشانه بالینی خطرناکی است که وضعیت بحرانی و بیمارگونه جامعه را به همه سیاستمداران ما گوشزد می کند.آنها در این شرایط وظیفه سنگینی بر عهده دارند.سیاستمداران دلسوز ما باید به عنوان معلمان آموزه های عقلانیت، راه عینی و واقعی تحقق اصلاحات را در بستری بدون خشونت هموار کنند و مردم را به این باور برسانند که خداوند سرنوشت هيچ قوم و «ملّتي» را تغيير نمي دهد مگر آنكه آنها خود سرنوشت خود را تغيير دهند.